CIAŁO W PUŁAPCE DUSZY

Anoreksjo, pozwól mi żyć!

Dóra Galgóczi

2017

Publio Kiadó

www.publio.hu

Wszelkie prawa zastrzeżone!

Tłumaczyła Anna Butrym

„Z całego serca polecam tę powieść nie tylko osobom, które wpadły w splątaną sieć zaburzeń

łaknienia, ale i tym wszystkim, którzy wiedzą, iż najważniejszym zadaniem w życiu jest poznanie

samego siebie.”

Dr Sándor György

Ordynator psychiatrii, terapeuta

Ukradkiem spoglądałam, jak wbija widelec w spoczywający na talerzu kołacz z rodzynkami. Kilka

lat wcześniej nie potrafiłam sobie nawet wyobrazić, że kiedykolwiek będzie miała zdrowy stosunek

do jedzenia. Martwiłam się o jej życie tak jak każdy, komu na niej zależało. Takich osób było niemało,

bo Anikó łatwo było polubić. To do niej pierwszej przyjaciele zwracali się po poradę, i to ona była

ostatnią osobą, która wstawała od stołu, kiedy piętrzyły się zadania „na wczoraj”. Wymarzone

dziecko rodziców i nauczycieli, najbardziej cieszące się ze słów uznania. Natura, zmuszająca ją do

wiecznego spełniania oczekiwań wszystkich wkoło wciągnęła ją w sieć anoreksji, z której udało jej

się w końcu wyrwać po beznadziejnej z pozoru walce.

– Teraz też masz wyrzuty sumienia?

– Z powodu ciasta? Bynajmniej. Już nie drżę, że stracę grunt pod nogami, jeśli coś zjem. Chociaż

wciąż jedynie po cichu śmiem powiedzieć, że wyzdrowiałam. Czasami się boję… Boję się, że to znów

wróci i już mnie nie wypuści. Ale coraz częściej czuję, że wyzwoliłam się od choroby.

– Wiem, że dziesiątki osób prosiły już, żebyś o tym opowiedziała.

– Kiedyś nerwowo to zatajałam. Teraz zaś wiem, że nie mam się czego wstydzić, wręcz

przeciwnie! Zdaniem mojego lekarza niewiele osób jest w stanie zwalczyć anoreksję. Kiedy

zdecydowałam, że chcę żyć, podejrzewałam, że droga do wyzdrowienia będzie prowadziła przez

piekło. Jestem dumna, że tak wybrałam! To mój sukces i nikt nie może mi go odebrać.

– Odważę się więc zapytać, czy mogłabyś mnie w to wszystko wtajemniczyć? Niesamowicie mnie

to interesuje…

– Przez długi czas spotkałam tylko jedną taką osobę, przed którą mogłam się otworzyć: mój

pamiętnik. Był dla mnie jak najlepszy przyjaciel, dlatego też nie patrzę na niego jak na przedmiot.

Wiesz, nikomu go jeszcze nie pokazywałam. W najgorszych momentach choroby nie miałam siły,

żeby przelać swoje myśli na papier. Pisałam go później, czując, że muszę z kimś podzielić się tymi

latami. Oto on, przeczytaj go, nie ma problemu. Nie skrywam więcej tajemnic – niech teraz on mówi

za mnie.

Wsunęłam ten gruby, ozdobiony misternym kwiatowym motywem zeszyt głęboko do torebki.

Całymi dniami wyczekiwałam tej okazji, by dowiedzieć się, co zdradzą jego stronice. Deszcz spływał

po szybach, kiedy trzymałam w rękach pierwszą stronę. Kiedy dotarłam do ostatnich wierszy,

spojrzałam na kasztan za oknem: spomiędzy koron drzew przenikało już czerwcowe słońce.

Pamiętnik Anikó rzeczywiście nie był przedmiotem. Zawierał w sobie walkę, jaką stoczyła sama ze

sobą – drogę od rozpaczy aż do odrodzenia się na nowo.

*

„Wyzdrowiejesz, kochanie!” – nawet teraz słyszę głos mamy, jak próbuje dodać mi otuchy tymi

słowami. Tak właśnie mnie pocieszała, kiedy nadzieja, że kiedykolwiek uda mi się przybrać

racjonalny ciężar ciała, już niemal mnie opuszczała. Moje własne odbicie w lustrze – skóra i kości –

było żałosne nawet dla mnie samej i uważałam to za prawdziwy cud, że tak samo poruszam się po

świecie, jakby wszystko i ze mną, i we mnie było w najlepszym porządku.

Spoglądając wstecz na te wszystkie lata, które spędziłam w pułapce ciągłego martwienia się,

zrozumiałam istotę rzeczy: kto ze strachem patrzy na pożywienie, z obawą podchodzi też do życia.

Nie było to jawne odrzucenie, bowiem nigdy nie myślałam o tym, by całkiem odwrócić się plecami do

świata. Nie byłam jeszcze na tyle zrezygnowana i wciąż żyła we mnie ciekawość, co też mogłabym ze

sobą zrobić, jeśli los pozwoliłby mi wyruszyć własną drogą. Ale górę brała owa powstrzymująca mnie

siła, która podszeptywała, że nie jestem wystarczająco dobra. Jakby moje ręce i nogi utknęły w smole

– nie byłam w stanie nieskrępowanie wtopić się w tłum, chociaż niesamowicie pragnęłam żyć

wreszcie pełnią życia.

Na próżno mówiłabym komukolwiek, kto nie doświadczył tego, co ja, że większym wyzwaniem

jest przełknąć łyżkę gotowanego pokarmu, niż pozwolić wbić sobie w żyły setki igieł z kroplówką.

Każda namowa, dobre słowo, błagania czy krzyki skazane były na porażkę – zwyciężał kurczowy

sprzeciw wobec napełnienia żołądka. Anoreksja zabrała mi ponad dziesięć lat życia, i choć przez ten

czas na pozór istniałam, wielka przepaść oddzieliła mnie od takich uczuć, jak zadowolenie,

równowaga, czy też – dziwnie jest mi nawet to napisać – szczęście.

*

Od samego początku cała uwaga, starania i troska moich rodziców skupiły się na mnie, ich

jedynym dziecku. Począwszy od chwili, gdy przyszłam na świat, przestali być kobietą i mężczyzną, i

całkowicie przeistoczyli się w rodziców. Co więcej, nie chcieli być tylko „dość dobrymi” rodzicami,

ale wręcz idealnymi. Atmosfera lat siedemdziesiątych wywarła swój wpływ także na wychowywanie

dzieci: zamiast instynktu – karmienie według zegarka, sztywne zasady podawane w książkach. Jeśli

dodamy do tego pełnych zapału rodziców-maksymalistów, to jako efekt końcowy otrzymamy

wyczerpanego ojca i matkę oraz nieustannie płaczące niemowlę. Rodzice zrozumieli w końcu, że

dziecko to nie maszyna, która z zadowoleniem będzie posapywać w łóżeczku, jeśli napełnimy ją co

trzy godziny określoną ilością pokarmu i starannie odkazimy wszystko, czego może się dotknąć.

„Uważaj, parkiet skrzypi, jeszcze się obudzi!” – tego typu niepokoje zaciążyły nad całym moim

dzieciństwem i kiedy przyszedł czas, bym przekroczyła bramy przedszkola, rozstanie się z mamą

nawet na kilka godzin było dla mnie wielkim problemem.

Rozpoczął się okres pod tytułem „z tym dzieckiem jest coś nie w porządku”. Skoro tak trudno mu

się dostosować, chodźmy z nim do psychologa! Nie potrafiłam beztrosko bawić się z innym dziećmi,

bowiem trzy pierwsze lata mojego dzieciństwa spędziłam w bezpiecznej skorupce zbudowanej przez

rodziców. Dobrze się w niej czułam, mama zaś robiła wszystko, by podjąć się także roli towarzysza

zabaw. Ogromne ilości bajek, troska, morze miłości: to mógł być idealny świat – dopiero o wiele

później zrozumieliśmy, że ta opiekuńczość była jak pajęczyna. Kusi, strzeże, ale i więzi. I to bardzo.

Kiedy miałam udać się w prawdziwy świat, nie byłam wyposażona w broń do codziennych potyczek.

Całkowicie zawładnęło mną poczucie bycia gorszym. „Dlaczego inni mieliby się bawić właśnie ze

mną?” – myślałam i stale unikałam towarzystwa innych dzieci. Przedszkolanki co jakiś czas mówiły:

„Jaka poważna z niej dziewczynka!”. A ja z chęcią się bawiłam, odgrywałam przeróżne role, tyle że w

domu, z moimi zabawkami i w dobrze mi znanym środowisku.

Nie mogę być jednak niesprawiedliwa – z tak troskliwej miłości płyną też i korzyści. Tak wcześnie

nauczyłam się mówić, że znajomi nie mogli się nadziwić, kiedy jako maluteńkie dziecko w wózeczku

odpowiadałam pełnymi zdaniami, podczas gdy moi rówieśnicy uczyli się jeszcze „baba” czy „mama”.

Jeśli ktoś zdobył moje zaufanie, inteligentnie z nim rozmawiałam – dlatego też młoda pani psycholog

powiedziała nawiasem, że nie zaszkodziłoby leczenie raczej problemów mojej mamy. Bowiem jeśli

dziecko ma kłopoty z życiem społecznym, to przeważnie w tle znajduje się rodzic, który zmaga się z

podobnymi trudnościami. Mama zawsze unikała spotkań ze znajomymi. Rodzina i niewielki zespół w

pracy wyznaczały bezpieczne przystanie, ale poza tym uciekała przed jakimikolwiek kontaktami

towarzyskimi. Niechętnie otwierała drzwi, kiedy dzwoniła sąsiadka, a dla upewnienia się w tej

decyzji oznajmiała, że większość mieszkańców okolicy jest prymitywna i nie ma z nimi wspólnych

tematów, podczas gdy sama zmagała się z poważnymi problemami z samooceną. Na próżno

doceniano w pracy jej sumienność i zapał, ona sama uważała się za bezwartościową i gorszą od

innych.

Nawet od taty niechętnie przyjmowała byle jaki ciuszek. „Na co mi to, nie trzeba było!” – wolała

raczej dawać, radość przynosiło jej troszczenie się o innych. Dopiero po wielu latach zrozumieliśmy,

jak szkodliwy jest stan, gdy ktoś nie potrafi pokochać samego siebie.

*

Mój ojciec, tak jak to przeważnie ze Strzelcami bywa, zawsze pragnął robić coś lepiej i osiągać

więcej, niż mu to dawał los. „Zapewnię mojej rodzinie takie mieszkanie, z jakiego naprawdę

będziemy mogli być dumni” – pomyślał, i zabraliśmy się za budowę. Zielona okolica, wielki dom

wielorodzinny z ogrodem, obszerne pokoje, loggia – on wciąż pracował z niesamowitym zapałem,

matka zaś z niepokojem obserwowała zmianę otoczenia i po cichu sprzeciwiała się całej tej akcji. Ja

zrozumiałam tylko tyle, że muszę zmienić szkołę i porzucić z trudem zdobytych przyjaciół. I

stanęliśmy tam pośrodku stu czterdziestu metrów kwadratowych – z jedną walizką, resztkami

pokruszonych płytek i pustym portfelem. Na nic zdały się staranne wyliczenia, bowiem w

międzyczasie ceny materiałów budowlanych poszybowały w górę.

Począwszy od tego momentu rodzina zamiast ochronnej skorupki zaczęła być siedliskiem napięć.

Problemy materialne i kłótnie, czy to zamiatane pod dywan, czy też wybuchające co jakiś czas,

rzucały się cieniem na naszą codzienność. Ojciec zamiast upragnionych wyrazów uznania słyszał

jedynie wyrzuty:

– Na co nam było tu się przeprowadzać? Wszędzie jest daleko! Sąsiedzi to snoby! Nie mamy

pieniędzy nawet na zasłony…

A przecież ojciec za wszelką cenę pragnął uszczęśliwić swoją żonę. Z powodu porażek i braku

zrozumienia coraz częściej uciekał w alkohol. Łatwiej było bowiem usiąść i pić z kolegami, niż

wysłuchiwać w domu bolesnych uwag. To były takie potyczki, w których każda ze stron stawała się

ofiarą. Naturalne, że w takich momentach instynktownie pojawiają się całe serie chorób. Co było

pierwsze, kura czy jajko? Pijaństwo ojca przechodzące w uzależnienie, astma i cukrzyca matki czy

anoreksja, z którą pierwszy raz musiałam zmagać się w wieku dziesięciu lat? Co było przyczyną, a co

skutkiem? Nie ma na to dobrej odpowiedzi, bowiem jeśli zachwieje się jedna karta na spodzie, runie

cały domek.

Znów umocniła się pępowina pomiędzy mną a mamą. Ja byłam opoką, podporą, i bez namysłu

podjęłam się roli piorunochronu. W kłótniach zawsze brałam stronę mamy, widziałam, że ona jest

słabsza. Dla mnie jako dziecka nie było jeszcze jasne, że za alkoholizmem mego ojca nie stały złe

zamiary wobec nas czy też totalna obojętność, ale zdecydowanie bardziej była to ucieczka duszy,

która nie znajduje zrozumienia u innych.

*

Nastolatek powinien zacząć oddalać się od rodziców – ze mną też tak było, ale zwyciężyła funkcja

osoby scalającej rodzinę. Czułam, że powinnam podjąć się znaczącej roli w utrzymaniu małżeństwa

moich rodziców. Chociaż nie byłam pewna, co byłoby lepsze: pojawiające się na przemian kłótnie i

zawieszenia broni, czy raczej gdyby to wszystko się skończyło i rodzice wiedliby swoje życia osobno?

Za wszelką cenę chciałam podtrzymać na duchu ich oboje, a to nie dawało pola dla moich starań o

niezależność.

Cóż może zrobić dziesięcioletnia dziewczynka, jeśli los pobłogosławił ją dość dużą dawką

poczucia obowiązku, a ona sama chciałaby przy tym stworzyć swój własny, mały świat i uwolnić się

wreszcie od zależności? Szuka jakiejś furtki, czegoś, w co nikt nie może się mieszać, sfery, która

należy tylko do niej. W moim przypadku narzędziem manifestowania niezależności stało się jedzenie.

Przecież jeśli powiem, żeby pozwolili mi być dzieckiem, nie przywiązywali mnie tak mocno do tego

rodzinnego trójkąta, wówczas utracę opinię grzecznej dziewczynki. Jak może się buntować ten, kogo

kochają ponad miarę? Jeśli natomiast oznajmię, że nie mam apetytu, nie siądę z nimi do stołu, to nie

można tego nazwać atakiem.

Rodzice przez jakiś czas przypisywali złemu nawykowi fakt, że jem co innego, o innej porze i

mniej niż dotychczas. Kiedy jednak niepokojąco zmniejszyły się porcje na moim talerzu i stawałam

się coraz bardziej chuderlawa, zaczęli się martwić i przekonywać mnie do jedzenia. Najpierw dobrym

słowem:

– Zjedz jeszcze kilka kęsów, tak to lubiłaś do tej pory! – efektem było oczywiście kompletne

fiasko. Później naszedł czas surowych nakazów:

– Od dziś masz zjeść to, co położysz na talerzu, nie będziesz umierać z głodu na naszych oczach! –

rezultat: krzyki, kłótnie, płacz i trzaskanie drzwiami. Później znów próby łagodnej i współczującej

perswazji. Nie umiałam wytłumaczyć sama sobie, co powoduje to ciągłe napięcie, ten kurczowy

sprzeciw wobec jedzenia. Nie czułam nic innego, jak tylko rosnący stres przed każdym wydarzeniem

związanym z siadaniem do stołu i nie byłam w stanie przełknąć dodatkowych kęsów, które

przekraczały starannie zaplanowaną w duchu ilość.

To wszystko miało symboliczne znaczenie. Co bowiem mówimy, gdy mamy czegoś dość? „Nie

mogę tego przełknąć!” Najwyraźniej chciałam wyrwać się z tej niewyraźnej atmosfery, w której

każdy chciał wiedzieć, co robi druga osoba i gdzie starania, byśmy wyglądali na beztroską rodzinę,

maskowały brak zrozumienia. Odnosiło się to także do okresów spokoju, w końcu ojciec też próbował

wyjść na prostą, a mama nie pozostawiła go samemu sobie. Mimo problemów byli mocno związani ze

sobą, a jeszcze bardziej ze mną – chociaż wielki kamień spadłby mi z serca, gdybym widziała, że

potrafią żyć także dla samych siebie.

Nastał i dla mnie czas zdrowego buntu pod tytułem „zostawcie mnie w spokoju”, ale rodzice

nadal mieli pełny wstęp do mojego życia, niczym przez szeroko otwarte drzwi. Gdybym je zamknęła,

zraniłabym ich tym głęboko, czułam to. Nie tęskniłam za weekendami, chociaż dobrze było na chwilę

oprzeć plecak o ścianę. Jednakże to pytanie stało się już tak oklepane:

– Dokąd idziemy w niedzielę? Na Wzgórze Gellerta, do lasu, na zamek budański? – Wspólne

atrakcje dla całej naszej trójki stały się rutyną, którą z jednej strony lubiłam, bo miło było

porozmawiać z rodzicami, z drugiej jednak strony wyrosłam już z tego, by być do nich dodatkiem.

Została mi tylko broń w postaci niejedzenia, oni zaś przekonali się, że nie mogą nic z tym zrobić –

znów więc zaczęłam odwiedzać psychologa.

*

– Narysuj swoją rodzinę!

Narysowałam. Nawet nie zauważyłam, że po prawej stronie obrazka słońce świeci na kwiaty, po

drugiej zaś, tam, gdzie stoję ja, kłębią się na niebie chmury. „No tak, rzeczywiście!” – dziwiłam się,

kiedy psycholog zwrócił mi na to uwagę. Później podszedł ze mną do lustra. Popatrzyłam w nie ze

zwyczajowo poważną miną, ale poprosił mnie, bym spróbowała się uśmiechnąć. Był to oczywiście

wymuszony uśmiech, ale jednak…

– Widzisz, zupełnie inaczej wyglądasz! O wiele piękniej! – i zaczęliśmy powoli obierać mnie z

kolejnych warstw tej łupiny, którą odgradzałam moje wyzwolone „ja”.

Musiałam się nauczyć akceptować i kochać samą siebie. Mieć prawo do dostawania nie tylko

samych piątek, ale i do swobodnej zabawy. Zrozumieć, że rodzina to nie jedyna poprzeczka. I powoli

zdobywałam coraz to więcej przyjaciół i ochoty na to, bym i ja stała się wreszcie pełnowartościowym,

samodzielnym, dorosłym człowiekiem – żoną, matką… Przecież podświadomie bałam się tego

wszystkiego, kiedy wybierałam chudość jako ucieczkę. Jeśli na zawsze pozostanę dzieckiem, nie będę

musiała stawić czoła odpowiedzialności, której wymaga życie, nie będę musiała się obawiać, że

ujawnię swe uczucia, że wystawię się na próbę. Mój jedyny dotychczasowy wzór i przykład – rodzina

– podpowiadał, że przez wspólne życie traci się swoją niezależność i że miłość jest niebezpieczna:

przyciąga jak magnez, ale więzi jak kajdany.

Na szczęście otrzymałam pomoc, by zrozumieć, że może być inaczej, ośmieliłam się wyjrzeć ze

skorupki. Chociaż nigdy nie stałam się gadatliwym przywódcą drużyny, to odnalazłam swoje miejsce

w społeczeństwie i z powrotem nabrałam stracone kilogramy. Nastąpiło kilka swobodniejszych,

weselszych lat, z typowymi dla nastolatek rozrywkami w gronie przyjaciółek, kiedy bez ryzyka

mogłyśmy uwielbiać aktualne gwiazdy popu, wymieniając się plakatami. To bezpieczny etap życia: co

prawda interesujesz się już chłopcami, ale wciąż wolisz, jeśli oddzielają cię od nich lata świetlne,

największym zaś szczęściem jest otrzymanie odpowiedzi na list z prośbą o autograf. A że to nie On

podpisał i nawet nie ma pojęcia o twoim istnieniu? To sprawa drugorzędna. Przecież ze ścian

twojego pokoju uśmiecha się tylko do ciebie.

W tym okresie koledzy z klasy byli w porównaniu do nas, dziewczyn, jedynie niedojrzałymi

dzieciakami. Oczywiście było to szczególne wyróżnienie, jeśli któryś oblał jedną z nas z pistoletu na

wodę, a ofiara krzycząc „Głupi osioł!” czuła, że jest już prawdziwą kobietą, dumną z tego, że się

komuś podoba. W naszej klasie była paczka dziewczyn, która z radością prowokowała niezdarne

próby ze strony chłopców. Ja raczej pozostałam w skromniejszym obozie, mając oczywiście nadzieję,

że prędzej czy później zjawi się królewicz z bajki – choć jak na razie status dobrej uczennicy wydawał

się być pewniejszy od roli gadatliwej i flirtującej dziewczyny.